नेपाली कथासाहित्यमा पछिल्ला दशकहरूमा धेरै महिला लेखकहरूको सक्रियता बढेको छ । उनीहरूले आफ्ना जीवनानुभव, पीडा, संघर्ष र चेतनालाई कथाका माध्यमबाट व्यक्त गर्ने परम्परालाई समृद्ध बनाएका छन् । यसै सन्दर्भमा जानु काम्बाङ लिम्बूको कथाकृति ‘नउघ्रेको जून’ उल्लेखनीय कृति हो । यस कृतिले व्यक्तिगत अनुभवलाई मात्र नभई समाज, संस्कृति र समयको यथार्थलाई संवेदनशील ढङ्गले प्रस्तुत गर्दछ ।
शीर्षक र यसको अर्थ
‘नउघ्रेको जून’ शीर्षक आफैँमा गहिरो र प्रतीकात्मक छ । ‘नउघ्रेको’ भन्नाले गाउँको त्यस्तो भू–परिधि र सांस्कृतिक बस्तीलाई जनाउँछ, जहाँ परम्परा, विश्वास र जीवनशैलीको विशेष रंग हुन्छ । त्यही गाउँमा उदाएको ‘जून’ भनेको आशा, सौन्दर्य, प्रकाश र संवेदनशीलताको प्रतीक हो । यसरी शीर्षकले ग्रामीण जीवन र नारी चेतनाको सम्मिश्रित छायाचित्र प्रस्तुत गरेको छ ।
कथा–वस्तु
सङ्ग्रहका कथाहरूमा कथाकारले आफ्नो बाल्यकालदेखि अनुभव गरेका ग्रामीण परिवेश, सामाजिक सम्बन्ध, जातीय–सांस्कृतिक परम्परा र महिला जीवनका आरोह–अवरोहलाई कलात्मक ढङ्गले उतारेकी छन् । पात्रहरू साधारण ग्रामीण परिवेशका मान्छे भए पनि तिनका जीवनकथामा समाजको गहिरो सत्य उजागर हुन्छ । कहिले प्रेम–वियोग, कहिले संघर्ष–त्याग, कहिले परम्परा–संघर्ष र कहिले आशा–निराशाका भावहरू कथामा प्रधान बन्छन् ।
प्रमुख विषयवस्तु
१. नारी–अनुभूति – अधिकांश कथामा महिला जीवनका चुनौती, विवशता र आकांक्षा अभिव्यक्त भएका छन् । विवाह, प्रेम, मातृत्व, समाजले थोपरिएका बन्धन आदिबाट पीडित भए पनि महिलामा रहेको दृढता र आत्मबललाई कथाले उजागर गर्छ ।
२. संघर्ष र श्रमजीवी जीवन – कथामा गरिबी, श्रम, रोजगारी र त्यसले ल्याउने संघर्षलाई जीवन्त चित्रण गरिएको छ । गाउँको खाल्डोमा पसिनासँगै बाँचिरहेका पात्रहरूलाई पढ्दा पाठक आफ्नै गाउँ–घर सम्झिन्छन् ।
३. संस्कृति र जातीय पहिचान – लिम्बू समुदायको जीवन, भाषा, संस्कार, पर्व र विश्वास कथामा स्पस्ट रूपले देखिन्छ । यसले कथालाई केवल व्यक्तिगत अनुभवमा सीमित नगरी सामूहिक सांस्कृतिक दस्तावेज बनाइदिएको छ ।
४. समाज–यथार्थ – कथाले समाजमा विद्यमान विभेद, गरिबी, शिक्षाको कमी, शहर–गाउँबीचको असमानता आदिलाई प्रष्टसँग उजागर गरेको छ ।
शैली र भाषिक सौन्दर्य
जानु काम्बाङ लिम्बूको भाषा सरल र जीवन्त छ । उनी ग्रामीण बोली, स्थानीय शब्द र सांस्कृतिक लवजलाई कथामा प्रयोग गरेर यथार्थताको स्वाद बढाएकी छन् । कथामा वर्णन र संवाद दुवै नै प्रभावकारी छन् । पाठकलाई प्रत्यक्ष दृश्यभोग गराइदिने शैलीमा लेखिएको छ । प्रतीक र रूपकको प्रयोग पनि उल्लेखनीय छ । उदाहरणका लागि, ‘जून’ केवल चन्द्रमाको रूपक नभई स्त्रीको जीवन, उसका सपना र प्रकाशको प्रतीक बनेको छ ।
कथाको प्रभाव
कथाहरू पढ्दा पाठकलाई आफ्नै गाउँ, बाल्यकाल र देखेका÷सुनेका जीवनकथा सम्झाउने वातावरण सिर्जना हुन्छ । कथाले भावुक मात्र बनाउँदैन, सामाजिक यथार्थप्रति सोच्न पनि बाध्य बनाउँछ । यसरी कृतिले मनोरञ्जन मात्र नभई चेतनाको स्तरलाई उचाल्ने काम गरेको छ ।
‘नउघ्रेको जून’ले नेपाली कथासाहित्यलाई विशेष गरी महिला लेखन र जातीय÷सांस्कृतिक कथनमा योगदान गरेको छ । यसले महिला आवाजलाई केन्द्रमा ल्याएर परम्परागत पुरुष–प्रधान साहित्यिक दृष्टिकोणलाई चुनौती दिएको छ । साथै, लिम्बू समुदाय र ग्रामीण समाजको जीवनलाई मौलिक ढङ्गमा प्रस्तुत गरेर विविधतापूर्ण नेपाली साहित्यलाई अझ समृद्ध तुल्याएको छ ।
निष्कर्ष
समग्रमा, जानु काम्बाङ लिम्बुको ‘नउघ्रेको जून’ कथा–सङ्ग्रह संवेदनशील, यथार्थपरक र सांस्कृतिक रूपमा महत्वपूर्ण कृति हो । यसमा महिलाको पीडा, ग्रामीण जीवनको संघर्ष, प्रेम–वियोग र सांस्कृतिक रंगमञ्च सबै समेटिएका छन् । भाषा सरल भए पनि भाव गहिरो छ; शैली सहज र प्रभावशाली छ । यसैले यो कृति समकालीन नेपाली कथासाहित्यमा उल्लेखनीय योगदान दिने र दीर्घकालसम्म स्मरणीय रहिरहने कथाकृति हो ।